Samningur um réttindi fólks með fötlun

 

1. gr.
Markmið.
Markmiðið með samningi þessum er að stuðla að því að fatlaðir
njóti allra mannréttinda og mannfrelsis til fulls og jafns við aðra,
jafnframt því að vernda og tryggja slík réttindi og frelsi, og að auka
virðingu fyrir mannlegri reisn þeirra.
Til fatlaðra teljast þeir sem eru líkamlega, andlega eða
vitsmunalega skertir eða sem hafa skerta skynjun til frambúðar sem
kann, þegar víxlverkun verður milli þessara þátta og tálma af ýmsu
tagi, að koma í veg fyrir fulla og virka þátttöku þeirra í samfélaginu
á jafnréttisgrundvelli.

2. gr.
Skilgreiningar.
Í samningi þessum er merking eftirfarandi hugtaka sem hér segir:
„samskipti“ merkir meðal annars tungumál, sýningu texta,
blindraletur, samskipti með snertingu, stórt letur og aðgengilega
fjölmiðla, einnig samskiptaaðferðir, -leiðir og -form sem auk þess
að vera ritað mál, heyranleg boð, auðskilið mál og upplestur eru
bætt og óhefðbundin, þ.m.t. aðgengileg upplýsinga- og
samskiptatækni,
„tungumál“ merkir meðal annars talað mál og táknmál og annars
konar mál sem ekki er talað,
„mismunun sakir fötlunar“ merkir aðgreiningu, útilokun eða
takmörkun af hvaða tagi sem er sakir fötlunar sem hefur þann
tilgang eða þau áhrif að torvelda eða koma í veg fyrir að fatlaðir fái
viðurkennd, notið eða nýtt sér, til jafns við aðra, öll mannréttindi og
mannfrelsi á sviði stjórn-, efnahags-, félags- og menningarmála,
sem borgarar eða á öðrum sviðum. Fyrrnefnd mismunun tekur til
mismununar í hvaða mynd sem er, m.a. að fötluðum sé neitað um
viðeigandi hagræðingu,
„viðeigandi hagræðing“ merkir nauðsynlegar og viðeigandi
breytingar og lagfæringar, sem ekki eru umfram það sem eðlilegt
má teljast eða of íþyngjandi, þar sem þeirra er þörf í sérstöku tilviki,
til þess að tryggt sé að fatlaðir fái notið eða geti nýtt sér, til jafns við
aðra, öll mannréttindi og mannfrelsi,
„algild hönnun“ merkir hönnun framleiðsluvara, umhverfis,
áætlana og þjónustu sem allir geta nýtt sér, að því marki sem
aðstæður leyfa, án þess að koma þurfi til sérstök útfærsla eða
hönnun. „Algild hönnun“ útilokar ekki hjálpartæki fyrir tiltekna
hópa fatlaðra sé þeirra þörf.

3. gr.
Almennar meginreglur.
Meginreglur samnings þessa eru eftirfarandi:
a) virðing fyrir mannlegri reisn, sjálfræði einstaklinga, þar með
talið frelsi til að taka eigin ákvarðanir, og sjálfstæði þeirra,

b) bann við mismunun,

c) að fatlaðir geti tekið fullan og virkan þátt í samfélaginu án
aðgreiningar,

d) virðing fyrir því sjónarmiði að fatlaðir séu ólíkir og
viðurkenndir í þeim skilningi að um mannlega fjölbreytni og
mannlegt eðli sé að ræða,

e) jöfn tækifæri,

f) aðgengi,

g) jafnrétti kynjanna, 

virðing fyrir síbreytilegri getu fatlaðra barna og virðing fyrir
rétti þeirra til að varðveita sjálfsmynd sína,

4. gr.
Almennar skuldbindingar.
1. Aðildarríkin skuldbinda sig til þess að tryggja og stuðla að því að
öll mannréttindi og mannfrelsi verði í einu og öllu að veruleika fyrir
alla fatlaða án mismununar af nokkru tagi sakir fötlunar.
Aðildarríkin skuldbinda sig í þessu skyni til:

a) að samþykkja öll viðeigandi lagaákvæði og ráðstafanir á sviði
stjórnsýslu og aðrar ráðstafanir til þess að þau réttindi sem eru
viðurkennd með samningi þessum nái fram að ganga,

b) að gera allar viðeigandi ráðstafanir, þar með talið á sviði
lagasetningar, til þess að gildandi lögum, reglum, venjum og
starfsháttum, sem fela í sér mismunun gagnvart fötluðum, verði
breytt eða þau afnumin,

c) að taka mið af vernd og framgangi mannréttinda fatlaðra við
alla stefnumótun og áætlanagerð,

d) að láta hjá líða að aðhafast nokkuð það sem fer í bága við
samning þennan og sjá til þess að opinber yfirvöld og stofnanir
vinni í samræmi við ákvæði hans,

e) að gera allar viðeigandi ráðstafanir til þess að uppræta
mismunun sakir fötlunar sem einstaklingur, stofnun eða
einkafyrirtæki gerir sig sekt um,

f) að framkvæma eða stuðla að rannsóknum og þróun á vörum,
þjónustu, tækjum og aðstöðu, sem fara saman við algilda hönnun
skv. 2. gr. samnings þessa og breyta þarf sem allra minnst og með
sem minnstum tilkostnaði til þess að mæta sérþörfum fatlaðra, að
gera gangskör að því að þau séu á boðstólum og notuð og að ýta
undir algilda hönnun þegar móta á staðla og leiðbeiningar,

g) að framkvæma eða stuðla að rannsóknum og þróun á nýrri
tækni, og gera gangskör að því að hún sé á boðstólum og notuð,
þ.m.t. upplýsinga- og samskiptatækni, hreyfibúnaður, tæki og
hjálpargögn, sem henta fötluðum, með áherslu á tækni á
viðráðanlegu verði,

h) að láta fötluðum í té aðgengilegar upplýsingar um
hreyfibúnað, tæki og hjálpargögn, þar með talið nýja tækni, og um
annars konar aðstoð, stoðþjónustu og aðstöðu,

i) að auka þjálfun fagmanna og starfsmanna, sem vinna með
fötluðum, um þau réttindi sem eru viðurkennd með samningi
þessum til þess að unnt sé að betrumbæta þá aðstoð og þjónustu
sem þau réttindi tryggja.

2. Að því er varðar efnahags-, félags- og menningarleg réttindi
skuldbindur sérhvert aðildarríki sig til þess að gera ráðstafanir, eins
og efni þess frekast leyfa og með þátttöku í alþjóðasamstarfi, eftir
því sem þörf krefur, í því skyni að fyrrnefnd réttindi verði í einu og
öllu virk í áföngum með fyrirvara um þær skuldbindingar
samkvæmt samningi þessum sem gilda þegar í stað samkvæmt
reglum þjóðaréttar.

3. Aðildarríkin skulu, þegar þau undirbúa og beita löggjöf sinni og
stefnu samningi þessum til framkvæmdar og vinna að
ákvarðanatöku um málefni fatlaðra, hafa náið samráð við og tryggja
virka þátttöku fatlaða, þ.m.t. fötluð börn, með milligöngu samtaka
sem koma fram fyrir þeirra hönd.

4. Ekkert í samningi þessum hefur áhrif á ákvæði sem stuðla frekar
að því að réttindi fatlaðra verði að veruleika og lög aðildarríkis eða
reglur þjóðaréttar, sem gilda gagnvart hlutaðeigandi aðildarríki,
kunna að innihalda. Eigi skal takmarka eða víkja frá nokkrum þeim
mannréttindum og mannfrelsi sem eru viðurkennd eða gilda í
aðildarríki að samningi þessum samkvæmt lögum, samningum,
reglum eða venju undir því yfirskini að slík réttindi eða frelsi sé
ekki viðurkennt eða viðurkennt í minna mæli samkvæmt samningi
þessum.

5. Ákvæði samnings þessa gilda alls staðar í sambandsríkjum án
nokkurra takmarkana eða undanþága.

5. gr.
Jafnrétti og bann við mismunun.
1. Aðildarríkin viðurkenna að allir menn eru jafnir fyrir lögunum
og eiga rétt, án nokkurrar mismununar, á jafnri vernd og jöfnum hag
lögum samkvæmt.

2. Aðildarríkin skulu leggja bann við hvers kyns mismunun sakir
fötlunar og tryggja fötluðum jafna og nægilega réttarvernd gegn
mismunun á öllum sviðum.

3. Aðildarríkin skulu, í því skyni að stuðla að jöfnuði og uppræta
mismunun, gera allar viðeigandi ráðstafanir til að tryggja að
fötluðum standi viðeigandi hagræðing til boða.

4. Eigi ber að líta á sértækar ráðstafanir, sem eru nauðsynlegar til
þess að flýta fyrir eða ná fram jafnrétti til handa fötluðum í reynd,
sem mismunun samkvæmt skilmálum samnings þessa.

6. gr.
Fatlaðar konur.
1. Aðildarríkin viðurkenna að fatlaðar konur og stúlkur eru
þolendur margþættrar mismununar og skulu gera ráðstafanir til þess
að tryggja að þær fái notið til fulls allra mannréttinda og
mannfrelsis til jafns við aðra.

2. Aðildarríkin skulu gera allar viðeigandi ráðstafanir til þess að
konur fái notið sín til fulls, geti sótt fram og hafi fullan
frumkvæðisrétt, í því skyni að tryggt sé að þær geti nýtt sér og notið
þeirra mannréttinda og mannfrelsis sem sett eru fram í samningi
þessum.

7. gr.
Fötluð börn.
1. Aðildarríkin skulu gera allar nauðsynlegar ráðstafanir til þess að
fötluð börn fái notið fullra mannréttinda og mannfrelsis til jafns við
önnur börn.

2. Í öllum aðgerðum, sem snerta fötluð börn, skal fyrst og fremst
hafa það að leiðarljósi sem er viðkomandi barni fyrir bestu.

3. Aðildarríkin skulu tryggja fötluðum börnum rétt til þess að láta
skoðanir sínar óhindrað í ljós um öll mál er þau varða, jafnframt því
að sjónarmiðum þeirra sé gefinn gaumur eins og eðlilegt má telja
miðað við aldur þeirra og þroska, til jafns við önnur börn og veita
þeim aðstoð, þar sem tekið er eðlilegt tillit til fötlunar þeirra og
aldurs, til þess að sá réttur megi verða að veruleika.

8. gr.
Vitundarvakning.
1. Aðildarríkin skuldbinda sig til þess að samþykkja tafarlausar,
árangursríkar og viðeigandi ráðstafanir:

a) til þess að vekja þjóðfélög til vitundar, m.a. fjölskylduna, um
fatlaða og auka virðingu fyrir réttindum og reisn þeirra,

b) til þess að vinna á móti staðalímyndum, fordómum og
skaðlegum venjum sem tengjast fötluðum, m.a. þeim sem heimfæra
má til kyns og aldurs, á öllum sviðum mannlífs,

c) til þess að auka vitund um getu og framlag fatlaðra.

2. Meðal ráðstafana í þessu skyni má nefna:
a) að hefja og vinna stöðugt að átaksverkefnum um
vitundarvakningu hjá almenningi sem miða að því:
i. að gera almenning móttækilegan fyrir réttindum fatlaðra,
ii. að skapa jákvæða ímynd fatlaðra og efla vitund
almennings um málefni þeirra,
iii. að færni, verðleiki og geta fatlaðra séu viðurkennd í ríkari
mæli, ennfremur framlag þeirra til vinnustaða sinna og
vinnumarkaðarins í heild,

b) að ýta undir það sjónarmið, á öllum skólastigum, þ.m.t. hjá
börnum frá unga aldri, að virða beri réttindi fatlaðra,

c) að hvetja alla fjölmiðla til þess að gefa mynd af fötluðum í
samræmi við tilgang samnings þessa,

d) að hvetja til þess að gerðar séu áætlanir um fræðslu sem lýtur
að vitundarvakningu um fatlaða og réttindi þeirra.

9. gr.
Aðgengi.
1. Aðildarríkin skulu gera viðeigandi ráðstafanir í því skyni að gera
fötluðum kleift að lifa sjálfstæðu lífi og taka fullan þátt í mannlífinu
á öllum sviðum, þ.e. ráðstafanir sem miða að því að tryggja
fötluðum aðgang, til jafns við aðra, að hinu efnislega umhverfi, að
samgöngum, að upplýsingum og samskiptum, þ.m.t. upplýsinga- og
samskiptatækni og kerfum þar að lútandi, og að annarri aðstöðu og
þjónustu sem almenningi er opin eða látin í té, bæði í þéttbýli og
dreifbýli. Fyrrnefndar ráðstafanir, sem felast m.a. í því að staðreyna
og ryðja úr vegi hindrunum og tálmum sem hefta aðgengi, skulu
meðal annars ná til:

a) bygginga, vega, samgangna og annarrar aðstöðu innan dyra
sem utan, þ.m.t. skóla, íbúðarhúsnæðis, heilbrigðisþjónustu og
vinnustaða,

b) upplýsinga- og samskiptaþjónustu og annarrar þjónustu, þ.m.t.
rafrænnar þjónustu og neyðarþjónustu.

2. Samningsaðilar skulu og gera viðeigandi ráðstafanir:
a) til þess að þróa, útbreiða og fylgjast með því að
lágmarkskröfur og leiðbeiningar um aðgengi að aðstöðu og
þjónustu, sem almenningi er opin eða látin í té, séu uppfylltar,

b) til þess að tryggja að einkafyrirtæki, sem bjóða fram aðstöðu
og þjónustu sem er almenningi opin eða látin í té, taki mið af
aðgengi fyrir fatlaða frá öllum hliðum,

c) til þess að bjóða fram fræðslu fyrir hagsmunaaðila um
aðgengismál sem varða fatlaða,

d) til þess að setja upp í byggingum og annarri aðstöðu, sem er
almenningi opin, skilti með blindraletri og í þeirri mynd að fatlaðir
eigi auðvelt með að lesa og skilja það sem á þeim stendur,

e) til þess að láta í té ýmiss konar beina aðstoð og þjónustu
milliliða, þ.m.t. fylgdarmanna, lesara og faglærðra táknmálstúlka,
með það að markmiði að auðvelda aðgengi að byggingum og
annarri aðstöðu sem almenningi er opin,

f) til þess að stuðla að því að fatlaðir fái notið annars konar
viðeigandi aðstoðar og þjónustu sem tryggir þeim aðgang að
upplýsingum,

g) til þess að greiða fyrir aðgangi fatlaðra að nýrri upplýsingaog
samskiptatækni og kerfum þar að lútandi, m.a. Netinu,

h) til þess að stuðla að hönnun, þróun, framleiðslu og dreifingu
aðgengilegrar upplýsinga- og samskiptatækni og kerfum þar að
lútandi á frumstigi til þess að slík tækni og kerfi verði aðgengileg á
sem lægstu verði.

10. gr.
Réttur til lífs.
Aðildarríkin árétta að sérhver mannvera eigi áskapaðan rétt til
lífs og skulu gera allar nauðsynlegar ráðstafanir til þess að tryggja
að fatlaðir fái notið þess á virkan hátt til jafns við aðra.

11. gr.
Aðstæður sem skapa hættu og neyðarástand sem kallar á
mannúðaraðstoð.
Aðildarríkin skulu gera allar nauðsynlegar ráðstafanir, í samræmi
við skuldbindingar sínar samkvæmt þjóðarétti, þ.m.t. alþjóðleg
mannúðarlög og alþjóðleg mannréttindalög, til þess að tryggja að
fatlaðir njóti verndar og öryggis þegar hættuástand ríkir, að
meðtöldum vopnuðum átökum, neyðarástandi sem kallar á
mannúðaraðstoð og náttúruhamförum.

12. gr.
Réttarstaða til jafns við aðra.
1. Aðildarríkin árétta að réttarstaða fatlaðra til jafns við aðra skuli
viðurkennd alls staðar.

2. Aðildarríkin viðurkenni að fatlaðir skuli njóta gerhæfis til jafns
við aðra á öllum sviðum mannlífs.

3. Aðildarríkin skulu gera viðeigandi ráðstafanir til þess að fatlaðir
geti leitað eftir aðstoð sem þeir kunna að þarfnast þegar þeir nýta
gerhæfi sitt.

4. Aðildarríkin skulu tryggja að allar ráðstafanir, sem varða
beitingu gerhæfis, innihaldi viðeigandi og árangursríkar
verndarráðstafanir til þess að koma í veg fyrir misnotkun í samræmi
við alþjóðleg mannréttindalög. Fyrrnefndar verndarráðstafanir skulu
tryggja að með ráðstöfunum, sem varða beitingu gerhæfis, séu
réttindi, vilji og séróskir viðkomandi einstaklings virt, slíkar
ráðstafanir leiði ekki til hagsmunaárekstra eða hafi ótilhlýðileg
áhrif, þær séu við hæfi og sniðnar að aðstæðum viðkomandi
einstaklings, gildi í sem skemmstan tíma og séu endurskoðaðar
reglulega af til þess bæru, sjálfstæðu og hlutlausu yfirvaldi eða
stofnun á sviði dómsmála. Gæta ber meðalhófs við gerð
verndarráðstafana að því marki sem slíkar ráðstafanir hafa áhrif á
réttindi og hagsmuni viðkomandi einstaklings.

5. Aðildarríkin skulu gera allar viðeigandi og árangursríkar
ráðstafanir, samkvæmt ákvæðum þessarar greinar, til þess að
tryggja jafnan rétt fatlaðra til þess að eiga eða erfa eignir, að stjórna
eigin fjármálum og hafa jafnan aðgang að bankalánum, veðlánum
og annars konar fjárhagslegum lánum, jafnframt því að tryggja að
fatlaðir séu ekki sviptir eignum sínum samkvæmt
geðþóttaákvörðunum.

13. gr.
Aðgangur að réttarkerfinu.
1. Aðildarríkin skulu tryggja fötluðum virkan aðgang að
réttarkerfinu til jafns við aðra, meðal annars með hagræðingu
málsmeðferðar og hagræðingu þar sem tillit er tekið til aldurs
viðkomandi, í því skyni að gera þeim kleift að gegna hlutverki sínu
með virkum hætti sem beinir og óbeinir þátttakendur, þar með talið
sem vitni, í öllum málarekstri, einnig á rannsóknarstigi og öðrum
undirbúningsstigum.

2. Í því skyni að greiða fyrir því að tryggja megi fötluðum virkan
aðgang að réttarkerfinu skulu aðildarríkin stuðla að viðeigandi
fræðslu og þjálfun fyrir þá sem starfa á sviði réttarvörslu, meðal
annars lögreglumenn og starfsmenn fangelsa.

14. gr.
Frelsi og öryggi einstaklingsins.
1. Aðildarríkin skulu tryggja að fatlaðir:
a) njóti, til jafns við aðra, réttar til frelsis og öryggis sem
einstaklingar,

b) séu ekki sviptir frelsi sínu með ólögmætum hætti eða
samkvæmt geðþóttaákvörðun og að frelsissvipting í hvaða mynd
sem er sé lögum samkvæmt og að fötlun skuli ekki undir neinum
kringumstæðum réttlæta frelsissviptingu.

2. Séu fatlaðir sviptir frelsi með einhverjum hætti skulu aðildarríkin
ábyrgjast að þeim séu tryggð mannréttindi til jafns við aðra í
samræmi við alþjóðleg mannréttindalög og skuli hljóta meðferð
sem samræmist markmiðum og meginreglum samnings þessa,
meðal annars með því að bjóða fram viðeigandi hagræðingu.

15. gr.
Frelsi frá því að sæta pyndingum eða annarri grimmdarlegri,
ómannlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu.
1. Enginn skal sæta pyndingum eða annarri grimmdarlegri,
ómannlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu. Einkum og sér í
lagi er óheimilt að gera læknisfræði- eða vísindatilraunir á nokkrum
einstaklingi án samþykkis hans.

2. Aðildarríkin skulu gera allar árangursríkar ráðstafanir á sviði
löggjafar, stjórnsýslu og innan réttarkerfisins eða aðrar ráðstafanir í
því skyni að koma í veg fyrir að fatlaðir, jafnt og aðrir, sæti
pyndingum eða annarri grimmdarlegri, ómannlegri eða vanvirðandi
meðferð eða refsingu.

16. gr.
Frelsi frá misnotkun í gróðaskyni, ofbeldi og misþyrmingum.
1. Aðildarríkin skulu gera allar viðeigandi ráðstafanir á sviði
löggjafar, stjórnsýslu, félags- og menntamála og aðrar ráðstafanir í
því skyni að vernda fatlaða, jafnt innan heimilis sem utan, fyrir
hvers kyns misnotkun í gróðaskyni, ofbeldi og misþyrmingum, m.a.
með hliðsjón af kynbundnum þáttum slíkra athafna.

2. Aðildarríkin skulu einnig gera allar viðeigandi ráðstafanir til þess
að koma í veg fyrir misnotkun í gróðaskyni, ofbeldi og
misþyrmingar í hvaða mynd sem er, meðal annars með því að
tryggja fötluðum og fjölskyldum þeirra, ásamt þeim sem annast þá,
aðstoð og stuðning í viðeigandi mynd, sem tekur mið af kyni og
aldri, m.a. með því að veita upplýsingar og fræðslu um hvernig beri
að forðast, átta sig á og tilkynna um misnotkun í gróðaskyni, ofbeldi
og misþyrmingar. Aðildarríkin skulu tryggja að verndarþjónusta
taki mið af kyni, aldri og fötlun.

3. Í því skyni að koma í veg fyrir misnotkun í gróðaskyni, ofbeldi
og misþyrmingar í hvaða mynd sem er skulu aðildarríkin tryggja að
óháð yfirvöld hafi virkt eftirlit með allri aðstöðu og áætlunum sem
er ætlað að þjóna fötluðum.

4. Aðildarríkin skulu gera allar viðeigandi ráðstafanir til þess að
stuðla að líkamlegum, vitsmunalegum og sálrænum bata,
endurhæfingu og félagslegri endursamlögun fatlaðra, sem verða
þolendur misnotkunar í gróðaskyni, ofbeldis eða misþyrminga í
einhverri mynd, meðal annars með því að bjóða fram
verndarþjónustu. Slíkur bati og endursamlögun skal fara fram í
umhverfi sem stuðlar að bættri heilsu, velferð, sjálfsvirðingu, reisn
og sjálfræði einstaklinganna, þar sem tillit er tekið til sérþarfa þeirra
miðað við kyn og aldur.

5. Aðildarríkin skulu samþykkja skilvirka löggjöf og stefnu, þ.m.t.
löggjöf og stefnu sem tekur mið af þörfum kvenna og barna, til þess
að unnt sé að staðreyna misnotkun í gróðaskyni, ofbeldi og
misþyrmingar, sem beinast gegn fötluðum, og ákæra vegna slíkrar
háttsemi ef það á við.

17. gr.
Verndun friðhelgi einstaklingsins.
Sérhver fatlaður einstaklingur á rétt á því, til jafns við aðra, að
líkamleg og andleg friðhelgi hans sé virt.

18. gr.
Ferðarfrelsi og ríkisfang.
1. Aðildarríkin skulu viðurkenna rétt fatlaðra, til jafns við aðra, til
ferðafrelsis og frelsis til að velja hvar þeir hafa búsetu og ríkisfang,
m.a. með því að ábyrgjast að fatlaðir:

a) hafi rétt til að öðlast ríkisfang og breyta því og séu ekki sviptir
ríkisfangi sínu samkvæmt geðþóttaákvörðunum eða sakir fötlunar,

b) séu ekki, sakir fötlunar, sviptir hæfi sínu til að fá, hafa umráð
yfir og nýta sér skjöl um ríkisfang sitt eða önnur auðkenningarskjöl
eða til að hagnýta viðeigandi verklag, t.d. málsmeðferð vegna
innflutnings fólks, sem kann að vera nauðsynlegt til þess að gera
þeim auðveldar um vik að nýta sér réttinn til ferðafrelsis,

c) hafi frelsi til að yfirgefa hvaða land sem er, m.a. sitt eigið,

d) séu ekki, samkvæmt geðþóttaákvörðunum eða sakir fötlunar,
sviptir réttinum til að koma til síns eigin lands.

2. Fötluð börn skulu skráð þegar eftir fæðingu og eiga frá fæðingu
rétt til nafngiftar, rétt til þess að öðlast ríkisfang og, efir því sem
unnt er, rétt til þess að þekkja foreldra sína og njóta umönnunar
þeirra.

19. gr.
Að lifa sjálfstæðu lífi og án aðgreiningar í samfélaginu.
Ríkin, sem eru aðilar að samningi þessum, viðurkenna jafnan rétt
allra fatlaðra til að lifa í samfélaginu og rétt til að velja og hafna til
jafns við aðra og skulu gera árangursríkar og viðeigandi ráðstafanir
til þess að fatlaðir megi njóta þessa réttar til fulls og stuðla að fullri
þátttöku í samfélaginu án aðgreiningar, meðal annars með því að
tryggja:
a) fötluðum tækifæri til þess að velja sér búsetustað og hvar og
með hverjum þeir búa, til jafns við aðra, og að þeim sé ekki gert að
eiga heima þar sem tiltekið búsetuform ríkir,

b) fötluðum aðgang að margs konar samfélagsaðstoð, á borð við
heimaþjónustu, vist á dvalarheimili og annars konar aðstoð, m.a.
nauðsynlegri þjónustu til að geta lifað í samfélaginu án aðgreiningar
og til að koma í veg fyrir einangrun þeirra og aðskilnað frá
samfélaginu,

c) að samfélagsþjónusta og aðstaða fyrir almenning standi
fötluðum til boða til jafns við aðra og svari þörfum þeirra.

20. gr.
Ferlimál einstaklinga.
Aðildarríkin skulu gera árangursríkar ráðstafanir til þess að
tryggja að einstaklingum sé gert kleift að fara allra sinna ferða og
tryggja sjálfstæði fatlaðra í þeim efnum, eftir því sem frekast er
unnt, m.a. með því:
a) að greiða fyrir því að fatlaðir geti farið allra sinna ferða með
þeim hætti sem, og þegar, þeim hentar og gegn viðráðanlegu gjaldi,

b) að greiða fyrir aðgangi fatlaðra að hreyfibúnaði, tækjum,
hjálpargögnum og beinni aðstoð og þjónustu milliliða í háum
gæðaflokki, meðal annars með því að hafa þau á boðstólum á
viðráðanlegu verði,

c) að bjóða fram fræðslu og þjálfun í hreyfifærni fyrir fatlaða og
sérhæft starfslið sem vinnur með fötluðum,

d) að hvetja fyrirtæki, sem framleiða hreyfibúnað, tæki og
hjálpargögn, til þess að taka mið af öllum þáttum ferlimála fatlaðra.

21. gr.
Tjáningar- og skoðanafrelsi og aðgangur að upplýsingum.
Aðildarríkin skulu gera allar viðeigandi ráðstafanir til þess að
tryggja að fatlaðir geti nýtt sér rétt sinn til tjáningar- og
skoðanafrelsis, þ.m.t. frelsi til að leita eftir, taka við og miðla
upplýsingum og hugmyndum, til jafns við aðra, með hjálp hvers
kyns samskiptamiðla að eigin vali, samanber skilgreiningu í 2. gr.
samnings þessa, m.a. með því:
a) að láta fötluðum í té upplýsingar, sem almenningi eru ætlaðar,
í aðgengilegu formi og með aðgengilegri tækni, sem hæfir
einstaklingum sem eiga við mismunandi fötlun að stríða, tímanlega
og án aukakostnaðar,

b) að viðurkenna og stuðla að notkun táknmáls, blindraleturs,
bættra og óhefðbundinna samskipta og samskiptaleiða, -aðferða og -
forms, að eigin vali fatlaðra þegar opinber samskipti fara fram,

c) að hvetja einkafyrirtæki, sem þjónusta almenning, m.a.
gegnum Netið, til þess að veita upplýsingar og þjónustu í
aðgengilegu og nothæfu formi fyrir fatlaða,

d) að hvetja fjölmiðla, meðal annars upplýsingaveitur á Netinu,
til þess að gera þjónustu sína aðgengilega fötluðum,

e) að viðurkenna notkun táknmáls og stuðla að notkun þess.

22. gr.
Virðing fyrir einkalífi.
1. Enginn fatlaður einstaklingur skal, án tillits til búsetustaðar eða
búsetuforms, sæta því að einkalíf hans, fjölskyldulíf, heimilislíf eða
bréfaskipti eða samskipti af öðru tagi séu trufluð samkvæmt
geðþóttaákvörðunum eða með ólögmætum hætti eða að vegið sé að
æru hans eða orðstír með óréttmætum hætti. Fatlaðir eiga rétt á því
að lögin verndi þá gegn fyrrnefndri truflun eða árásum.

2. Aðildarríkin skulu tryggja að farið sé með upplýsingar um
persónulega hagi, heilsufar og endurhæfingu fatlaðra sem
trúnaðarmál á sama hátt og gildir um aðra.

23. gr.
Virðing fyrir heimilis- og fjölskyldulífi.
1. Aðildarríkin skulu gera árangursríkar og viðeigandi ráðstafanir í
því skyni að uppræta mismunun gagnvart fötluðum í öllum málum
sem lúta að hjónabandi, fjölskyldu, foreldrahlutverki og
samböndum, á sama hátt og gildir um aðra, til þess að tryggja megi:
a) að réttur allra fatlaðra, sem til þess hafa náð tilskildum aldri,
til að ganga í hjónaband og stofna fjölskyldu, með frjálsu og fullu
samþykki hjónaefnanna, sé virtur,

b) að réttur fatlaðra til óheftrar og ábyrgrar ákvarðanatöku um
fjölda barna og tíma milli fæðinga og til að hafa aðgang, þar sem
tekið er tillit til aldurs, að upplýsingum og fræðslu um getnað og
fjölskylduáætlanir sé viðurkenndur og að þeim séu tiltæk
nauðsynleg ráð sem gera þeim kleift að nýta sér þennan rétt.

c) að fatlaðir, þ.m.t. börn, fái haldið frjósemi sinni til jafns við
aðra.

2. Aðildarríkin skulu tryggja réttindi og ábyrgð fatlaðra með tilliti
til lögráða, forráða, fjárhalds eða ættleiðingar barna eða svipaðrar
íhlutunar, þar sem þessi hugtök eru til í landslögum, og skal setja
hagsmuni barnsins ofar öllu. Aðildarríkin skulu veita fötluðum
viðeigandi aðstoð við að uppfylla skyldur sínar sem uppalendur
barna.

3. Aðildarríkin skulu tryggja fötluðum börnum jafnan rétt með
tilliti til fjölskyldulífs. Til þess að þessi réttur verði að veruleika og í
því skyni að koma í veg fyrir að fötluðum börnum sé leynt, þau
yfirgefin, vanrækt eða að þau séu þolendur aðskilnaðar skulu
aðildarríkin skuldbinda sig til þess að veita fötluðum börnum og
fjölskyldum þeirra tímanlegar og alhliða upplýsingar, þjónustu og
stuðning.

4. Aðildarríkin skulu tryggja að barn sé ekki tekið frá foreldrum
sínum gegn vilja þeirra, nema lögbær yfirvöld ákveði, með fyrirvara
um endurskoðun dómsvalds og í samræmi við gildandi lög og
málsmeðferð, að slíkur aðskilnaður sé nauðsynlegur með hagsmuni
barnsins að leiðarljósi. Barn skal aldrei taka frá foreldrum sínum
sakir fötlunar barnsins eða annars foreldris eða beggja.

5. Aðildarríkin skulu reyna til þrautar, ef kjarnafjölskylda er ófær
um að annast fatlað barn, að fá annan aðila innan stórfjölskyldunnar
til þess að annast barnið og reynist það ekki unnt þá ráðstafa því til
fjölskyldu innan samfélagsins.

24. gr.
Menntun.
1. Aðildarríkin viðurkenna rétt fatlaðra til menntunar. Þau skulu, í
því skyni að þessi réttur megi verða að veruleika án mismununar og
þannig að allir hafi jöfn tækifæri, koma á allsherjar menntakerfi á
öllum skólastigum og símenntun sem miða að því:
a) að auka mannlega getu til fulls og tilfinningu fyrir reisn og
eigin verðleikum og auka virðingu fyrir mannréttindum, mannfrelsi
og mannlegri fjölbreytni,

b) að fatlaðir geti fullþroskað persónuleika sinn, hæfileika og
sköpunargáfu, ásamt andlegri og líkamlegri getu,

c) að gera fötluðum kleift að vera virkir þátttakendur í frjálsu
þjóðfélagi.

2. Til þess að þessi réttur megi verða að veruleika skulu
aðildarríkin tryggja:
a) að fatlaðir séu ekki útilokaðir frá hinu almenna menntakerfi
sakir fötlunar og að fötluð börn séu ekki útilokuð frá gjaldfrjálsu
skyldunámi á grunnskólastigi, eða námi á framhaldsskólastigi, sakir
fötlunar,

b) að fatlaðir hafi aðgang að endurgjaldslausri grunn- og
framhaldsskólamenntun, sem uppfyllir almennar kröfur um gæði, til
jafns við aðra í þeim samfélögum þar sem þeir búa,

c) að fram fari viðeigandi hagræðing til þess að mæta þörfum
viðkomandi einstaklings,

d) að fatlaðir fái nauðsynlegan stuðning, innan hins almenna
menntakerfis, til þess að stuðla að haldgóðri menntun þeirra,

e) að árangursríkar, einstaklingsbundnar stuðningsaðgerðir séu
boðnar fram í umhverfi sem ýtir hvað mest undir framvindu í námi
og félagslega þróun sem aftur samræmist því markmiði að fatlaðir
geti lifað í samfélaginu án nokkurrar aðgreiningar.

3. Aðildarríkin skulu gera fötluðum kleift að öðlast hagnýta og
félagslega færni í því skyni að greiða fyrir fullri þátttöku, til jafns
við aðra, í skólastarfi og sem þjóðfélagsþegnar. Aðildarríkin skulu
gera viðeigandi ráðstafanir í þessu skyni, meðal annars:
a) auðvelda fötluðum að læra blindraletur, óhefðbundna skrift,
bættar og óhefðbundnar samskiptaaðferðir, -leiðir og -form og færni
í áttun og hreyfifærni, ásamt því að greiða fyrir jafningjaaðstoð og
handleiðslu,

b) auðvelda fötluðum að læra táknmál og stuðla að samsemd
heyrnarlausra með tilliti til tungumáls,

c) tryggja að menntun einstaklinga, og þá sérstaklega barna, sem
eru blindir, heyrnarlausir eða daufblindir, fari fram á þeim
tungumálum og samkvæmt og eftir þeim aðferðum og leiðum sem
henta viðkomandi einstaklingi og í umhverfi sem ýtir hvað mest
undir framvindu í námi og félagslegan þroska.

4. Í því skyni að tryggja að fyrrnefnd réttindi verði að veruleika
skulu aðildarríkin gera viðeigandi ráðstafanir til þess að ráða
kennara, þ.m.t. fatlaða kennara, sem eru sérhæfðir í táknmáli og/eða
blindraletri, og að þjálfa fagmenn og starfsmenn sem starfa á öllum
sviðum menntakerfisins. Fyrrnefnd þjálfun skal meðal annars fela í
sér vitund um fötlun og notkun bættra og óhefðbundinna aðferða,
leiða og forma í samskiptum, auk kennslutækni og kennsluefnis
sem er ætlað að styðja fatlaða.

5. Aðildarríkin skulu tryggja að fötluðum sé gert kleift að hefja
almennt nám á háskólastigi og að þeir fái aðgang að starfsþjálfun,
fullorðinsfræðslu og símenntun án mismununar og til jafns við aðra.
Aðildarríkin skulu, í þessu skyni, tryggja að viðeigandi hagræðing
fari fram í þágu fatlaðra.

25. gr.
Heilsa.
Aðildarríkin viðurkenna að fatlaðir hafi rétt til þess að njóta eins
góðrar heilsu og frekast er unnt án mismununar sakir fötlunar.
Aðildarríkin skulu gera allar viðeigandi ráðstafanir til þess að
tryggja fötluðum aðgang að heilbrigðisþjónustu sem tekur mið af
kyni, m.a. heilsutengdri endurhæfingu. Aðildarríkin skulu einkum:
a) sjá fötluðum fyrir heilsugæslu og heilbrigðisáætlunum, sem
eru ókeypis eða á viðráðanlegu verði og eins að umfangi, gæðum og
á sama stigi og gildir fyrir aðra einstaklinga, m.a. með tilliti til
kynlífs- og frjósemisheilbrigðis og að því er varðar
samfélagsáætlanir á sviði lýðheilsu,

b) bjóða fram þá heilbrigðisþjónustu sem fatlaðir þarfnast,
einkum vegna fötlunar sinnar, m.a. að fötlun sé uppgötvuð snemma
og að gripið sé inn í málið snemma, eftir því sem við á, og þjónustu
sem miðar að því að draga úr fötlun eins og framast er kostur og
koma í veg fyrir frekari fötlun, þ.m.t. meðal barna og eldri
einstaklinga,

c) bjóða fram fyrrnefnda heilbrigðisþjónustu eins nálægt
samfélögum fólks og frekast er unnt, þ.m.t. til sveita,

d) gera þá kröfu til fagfólks í heilbrigðisþjónustu að það annist
fatlaða eins vel og aðra, m.a. á grundvelli frjáls og upplýsts
samþykkis, með því, auk annars, að auka vitund um mannréttindi,
reisn, sjálfræði og þarfir fatlaðra með þjálfun fyrir starfsmenn, bæði
innan einkarekinnar og opinberrar heilsugæslu, og með útbreiðslu
siðferðislegra viðmiðana meðal þeirra,

e) leggja bann við mismunun gagnvart fötluðum að því er varðar
sjúkratryggingar og líftryggingar, þar sem slíkar tryggingar, sem
skulu boðnar fram á sanngjarnan og réttmætan hátt, eru heimilar
samkvæmt landslögum.

f) koma í veg fyrir að einstaklingum sé synjað um heilsugæslu
eða heilbrigðisþjónustu eða um mat og drykk þannig að um
mismunun sakir fötlunar sé að ræða.

26. gr.
Hæfing og endurhæfing.
1. Aðildarríkin skulu gera árangursríkar og viðeigandi ráðstafanir,
m.a. annars með tilstyrk jafningjaaðstoðar, til þess að gera fötluðum
kleift að öðlast sem mest sjálfstæði, fulla líkamlega, andlega og
félagslega getu, ásamt starfsgetu, og að vera þátttakendur í lífinu á
öllum sviðum án aðgreiningar, ásamt því að viðhalda þessum
gæðum. Til þess að svo megi verða skulu aðildarríkin skipuleggja,
efla og útvíkka þjónustu og áætlanagerð á sviði ítarlegrar hæfingar
og endurhæfingar, einkum að því er varðar heilbrigði, atvinnu,
menntun og félagsþjónustu, með þeim hætti að fyrrnefnd þjónusta
og áætlanir:
a) hefjist eins tímanlega og frekast er unnt og séu byggðar á
þverfaglegu mati á þörfum og styrk hvers einstaklings um sig,

b) stuðli að þátttöku í samfélaginu og þjóðfélaginu á öllum
sviðum án aðgreiningar, séu valfrjálsar og standi fötluðum til boða
sem næst samfélögum þeirra, þ.m.t. til sveita.

2. Aðildarríkin skulu stuðla að vexti og viðgangi grunnþjálfunar og
stöðugrar þjálfunar fagmanna og starfsmanna sem vinna við
hæfingu og endurhæfingu.

3. Aðildarríkin skulu gera gangskör að því að hjálpartæki og -gögn,
sem eru hönnuð fyrir fatlaða, séu á boðstólum, þekking á þeim sé til
staðar og að þau séu notuð í þágu hæfingar og endurhæfingar.

27. gr.
Vinna og starf.
1. Aðildarríkin viðurkenna rétt fatlaðra, til jafns við aðra, til vinnu;
í því felst réttur til að fá ráðrúm til að afla sér lífsviðurværis með
vinnu að eigin vali eða vinnu sem er þegin á frjálsan hátt á
vinnumarkaði og í vinnuumhverfi sem hvort tveggja er opið, án
aðgreiningar og fötluðum aðgengilegt. Aðildarríkin skulu tryggja og
stuðla að því að rétturinn til vinnu verði að veruleika, m.a. fyrir þá
sem verða fatlaðir meðan þeir gegna starfi, með því að gera
viðeigandi ráðstafanir, til að mynda með lagasetningu, til þess
meðal annars:
a) að leggja bann við mismunun sakir fötlunar að því er varðar
öll mál sem tengjast störfum af hvaða tagi sem er, m.a.
nýskráningar-, ráðningar- og starfsskilyrði, starfsöryggi, starfsframa
og öryggi og hollustuhætti á vinnustað,

b) að vernda rétt fatlaðra, til jafns við rétt annarra, til sanngjarnra
og hagstæðra skilyrða í starfi, m.a. jafnra tækifæra og
launajafnréttis, öryggis og hollustu á vinnustað, þ.m.t. vernd gegn
stöðugri áreitni, og til þess að fá úrlausn kvörtunarmála,

c) að tryggja að fötluðum sé gert kleift að nýta sér
atvinnuréttindi sín og réttindi sem meðlimir stéttarfélaga til jafns
við aðra,

d) að gera fötluðum kleift að hafa með virkum hætti aðgang að
tækni- og starfsráðgjöf, atvinnumiðlun og starfsþjálfun og
símenntun sem almenningi stendur til boða,

e) að skapa atvinnutækifæri fyrir fatlaða og stuðla að starfsframa
þeirra á vinnumarkaði, ásamt því að auka aðstoð við að finna starf,
fá það, halda því og fara aftur inn á vinnumarkað,

f) að stuðla að tækifærum til að starfa sjálfstætt, fara út í
sjálfstæðan atvinnurekstur, þróa samvinnufélög og hefja eigin
starfsemi,

g) að ráða fatlaða til starfa innan opinbera geirans,

h) að stuðla að því að fatlaðir verði ráðnir til starfa innan
einkageirans með því að marka stefnu við hæfi og gera viðeigandi
ráðstafanir sem kunna að felast í uppbyggilegum aðgerðaáætlunum,
hvatningu og öðrum aðgerðum,

i) að tryggja að viðeigandi hagræðing fari fram í þágu fatlaðra á
vinnustað,

j) að stuðla að því að fatlaðir geti aflað sér starfsreynslu á
almennum vinnumarkaði,

k) að stuðla að starfstengdri og faglegri endurhæfingu fatlaðra,
að því að þeir haldi störfum sínum og að framgangi áætlana um að
þeir geti snúið aftur til starfa.

2. Aðildarríkin skulu tryggja að fötluðum sé ekki haldið í þrældómi
eða ánauð og að þeim sé veitt vernd, til jafns við aðra, gegn
þvingunar- eða nauðungarvinnu.

28. gr.
Viðunandi lífskjör og félagsleg vernd.
1. Aðildarríkin viðurkenna rétt fatlaðra og fjölskyldna þeirra til
viðunandi lífskjara þeim til handa, m.a. fullnógrar fæðu og klæða og
fullnægjandi húsnæðis, og til stöðugt bættra lífskilyrða og skulu
gera viðeigandi ráðstafanir til að tryggja og stuðla að því að þessi
réttur verði að veruleika án mismununar sakir fötlunar.

2. Aðildarríkin viðurkenna rétt fatlaðra til félagslegrar verndar og
til þess að njóta þess réttar án mismununar sakir fötlunar og skulu
gera viðeigandi ráðstafanir til að tryggja og stuðla að því að þessi
réttur verði að veruleika, m.a. ráðstafanir:
a) til þess að tryggja fötluðum jafnan rétt til aðgangs að hreinu
vatni og að tryggja aðgang að viðeigandi þjónustu, tækjabúnaði og
annarri aðstoð gegn viðráðanlegu gjaldi vegna þarfa sem tengjast
fötlun,

b) til þess að tryggja fötluðum, einkum fötluðum konum og
stúlkum og fötluðu eldra fólki, rétt til þátttöku í áætlunum á sviði
félagslegrar verndar og áætlunum um að draga úr fátækt,

c) til þess að tryggja fötluðum og fjölskyldum þeirra, sem lifa í
fátækt, aðgang að aðstoð frá hinu opinbera til þess að mæta
útgjöldum vegna fötlunar, þ.m.t. útgjöldum vegna viðeigandi
þjálfunar, ráðgjafar, aðstoðar í fjármálum og hvíldarumönnunar,

d) til þess að tryggja fötluðum aðgang að áætlunum um
byggingu húsnæðis á vegum hins opinbera,

e) til þess að tryggja fötluðum jafnan aðgang að eftirlaunum og
eftirlaunasjóðum.

29. gr.
Þátttaka í stjórnmálum og opinberu lífi.
Aðildarríkin skulu tryggja fötluðum stjórnmálaleg réttindi og
tækifæri til þess að njóta þeirra til jafns við aðra og skulu jafnframt:
a) tryggja að fötluðum sé gert kleift að taka virkan og fullan þátt
í stjórnmálum og opinberu lífi til jafns við aðra, með beinum hætti
eða fyrir atbeina fulltrúa eftir frjálsu vali, þ.m.t. rétt og tækifæri til
þess að kjósa og vera kosnir, meðal annars með því:
i. að tryggja að kosningaaðferðir, kosningaaðstaða og kjörgögn
séu við hæfi, aðgengileg og auðskilin og auðnotuð,
ii. að vernda rétt fatlaðra til þess að taka þátt í leynilegri
atkvæðagreiðslu í kosningum og þjóðaratkvæðagreiðslum án
þvingana með hótunum og til þess að bjóða sig fram í
kosningum, að gegna embættum með virkum hætti og að sinna
öllum opinberum störfum á öllum stigum stjórnsýslu, jafnframt
því að greiða fyrir notkun hjálpartækja og nýrrar tækni þar sem
við á,
iii. að fatlaðir geti látið vilja sinn óþvingað í ljós sem kjósendur
og að heimilað sé í þessu skyni, þar sem nauðsyn krefur og að
ósk fatlaðra, að þeir njóti aðstoðar einstaklinga að eigin vali við
að greiða atkvæði,

b) vinna ötullega að mótun umhverfis þar sem fatlaðir geta tekið
virkan og fullan þátt í opinberri starfsemi, án mismununar og til
jafns við aðra, og hvetja til þátttöku þeirra í opinberri starfsemi,
meðal annars:
i. þátttöku í starfsemi frjálsra félagasamtaka og samtaka, sem
láta sig málefni almennings varða og stjórnmálalíf viðkomandi
lands, og í störfum og stjórn stjórnmálaflokka,
ii. því að mynda og gerast aðilar að samtökum fatlaðra til þess
að rödd fatlaðra heyrist á alþjóðavettvangi, heima fyrir á
landsvísu og innan landsvæða og sveitarfélaga.

30. gr.
Þátttaka í menningarlífi, tómstunda-, frístunda- og íþróttastarfi.
1. Aðildarríkin viðurkenna rétt fatlaðra til þess að taka þátt, til jafns
við aðra, í menningarlífi og skulu gera allar viðeigandi ráðstafanir
til þess að tryggja að fatlaðir:
a) hafi aðgang að menningarefni í aðgengilegri framsetningu,

b) hafi aðgang að sjónvarpsdagskrám, kvikmyndum, leikhúsi og
öðrum athöfnum á sviði menningar, í aðgengilegri framsetningu,

c) hafi aðgang að stöðum þar sem flutningur menningarefnis eða
þjónusta á sviði menningar fer fram, t.d. leikhúsum, söfnum,
kvikmyndahúsum, bókasöfnum og ferðamannastöðum og hafi, eftir
því sem við verður komið, aðgang að minnisvörðum og stöðum sem
eru mikilvægir í þjóðmenningarlegu tilliti.

2. Aðildarríkin skulu gera viðeigandi ráðstafanir til þess að fatlaðir
fái tækifæri til að þroska og nota sköpunargáfu sína og listræna og
vitsmunalega getu, ekki einvörðungu í eigin þágu heldur einnig í
því skyni að auðga mannlíf í eigin samfélögum.

3. Aðildarríkin skulu gera viðeigandi ráðstafanir, samkvæmt
reglum þjóðaréttar, til þess að tryggja að í lögum, sem vernda
hugverkarétt, séu ekki ákvæði sem koma á ósanngjarnan hátt, eða
með einhverjum þeim hætti sem hefur mismunun í för með sér, í
veg fyrir að fatlaðir hafi aðgang að menningarefni.

4. Fatlaðir skulu eiga rétt á, til jafns við aðra, að sérstök
menningarleg samsemd þeirra og samsemd með tilliti til tungumáls
sé viðurkennd og njóti stuðnings, þ.m.t. táknmál og menning
heyrnarlausra.

5. Aðildarríkin skulu gera viðeigandi ráðstafanir, í því skyni að
gera fötluðum kleift að taka til jafns við aðra þátt í tómstunda-,
frístunda- og íþróttastarfi:
a) til þess að hvetja til og stuðla að þátttöku fatlaðra, eins og
frekast er unnt, í algengu íþróttastarfi á öllum stigum,

b) til þess að tryggja fötluðum tækifæri til þess að skipuleggja,
þróa og taka þátt í íþrótta- og tómstundastarfi fyrir fatlaða og örva, í
þessu skyni og með sama hætti og gildir um aðra, framboð á
viðeigandi tilsögn, þjálfun og fé,

c) til þess að tryggja fötluðum aðgang að stöðum þar sem
íþrótta- og tómstundastarf fer fram og ferðamannastöðum,

d) til þess að tryggja fötluðum börnum aðgang, til jafns við
önnur börn, að leikjum og tómstunda- og frístunda- og íþróttastarfi,
meðal annars innan skólakerfisins,

e) til þess að tryggja fötluðum aðgang að þjónustu þeirra sem
annast skipulagningu tómstundastarfs, ferðamennsku og frístundaog
íþróttastarfs.

31. gr.
Hagtölur og gagnasöfnun.
1. Aðildarríkin skuldbinda sig til þess að safna viðeigandi
upplýsingum, þ.m.t. hagtölum og rannsóknargögnum, sem gera
þeim kleift að móta og framfylgja stefnu samningi þessum til
framkvæmdar. Söfnun og varðveisla slíkra upplýsinga:
a) skal vera í samræmi við lögmætar verndarráðstafanir, meðal
annars löggjöf um gagnavernd, til þess að tryggt sé að
trúnaðarskylda sé virt og einkalíf fatlaðra,

b) skal vera í samræmi við alþjóðlega viðurkenndar
viðmiðunarreglur um vernd mannréttinda og mannfrelsis og
siðareglur sem gilda um söfnun og notkun hagtalna.

2. Upplýsingar, sem er safnað samkvæmt þessari grein, skal
sundurliða, eftir því sem við á, og nota til þess að meta hvernig
aðildarríkjunum miðar að því að efna skuldbindingar sínar
samkvæmt samningi þessum og til að greina og ryðja úr vegi þeim
hindrunum sem fatlaðir standa frammi fyrir þegar þeir hyggjast nýta
sér réttindi sín.

3. Aðildarríkin skulu ábyrgjast miðlun fyrrnefndra hagtalna og
tryggja fötluðum og öðrum aðgang að þeim.

32. gr.
Alþjóðlegt samstarf.
1. Aðildarríkin viðurkenna mikilvægi alþjóðlegs samstarfs og að
stuðlað verði að framgangi þess, til stuðnings innlendri viðleitni til
þess að tilgangur og markmið samnings þessa megi ná fram að
ganga, og munu gera viðeigandi og árangursríkar ráðstafanir í þeim
málum milli og meðal ríkja og, eftir því sem við á, í samvinnu við
hlutaðeigandi alþjóða- og svæðisstofnanir og borgaralegt samfélag,
einkum samtök fatlaðra. Fyrrnefndar ráðstafanir gætu meðal
annars náð yfir eftirfarandi:
a) að tryggja að alþjóðlegt samstarf, þ.m.t. alþjóðlegar
þróunaráætlanir, nái til fatlaðra og sé þeim aðgengilegt,

b) að efla og auka afkastagetu, m.a. með því að skiptast á og
miðla með gagnkvæmum hætti upplýsingum, reynslu,
þjálfunaráætlunum og bestu starfsvenjum,

c) að greiða fyrir samvinnu á sviði rannsókna og auðvelda
aðgengi að vísinda- og tækniþekkingu,

d) að láta í té, eftir því sem við á, tækni- og efnahagsaðstoð, m.a.
með því að auðvelda aðgang að og gagnkvæma miðlun
aðgengilegrar og gagnlegrar tækni, og með yfirfærslu á tækni,

2. Ákvæði þessarar greinar hafa engin áhrif á þá skyldu sérhvers
aðildarríkis að efna skuldbindingar sínar samkvæmt samningi
þessum.

33. gr.
Framkvæmd og eftirlit innanlands.
1. Aðildarríkin skulu tilnefna, í samræmi við stjórnskipulag sitt,
eina miðstöð eða fleiri innan stjórnsýslunnar vegna mála er varða
framkvæmd samnings þessa og taka til tilhlýðilegrar umfjöllunar
hvort koma skuli á eða tiltaka samræmingarkerfi innan
stjórnsýslunnar í því skyni að greiða fyrir skyldum aðgerðum vegna
framkvæmdar samningsins á ólíkum sviðum og ólíkum stigum.

2. Aðildarríkin skulu, í samræmi við réttar- og stjórnkerfi hvers
ríkis um sig, viðhalda, treysta, tiltaka eða leggja starfsgrundvöll,
m.a. eitt eða fleiri sjálfstæð kerfi, eftir því sem við á, í því skyni að
greiða fyrir, vernda og fylgjast með framkvæmd samnings þessa.
Samningsaðilarnir skulu, þegar þeir tiltaka slíkt kerfi eða koma því
á, taka mið af þeim meginreglum sem gilda um stöðu og starfsemi
innlendra stofnana á sviði verndar og eflingar mannréttinda.

3. Borgaralegt samfélag, einkum fatlaðir og samtök sem fara með
mál þeirra, skal eiga hlut að og taka fullan þátt í eftirlitsferlinu.

34. gr.
Nefnd um réttindi fatlaðra.
1. Setja ber á stofn nefnd um réttindi fatlaðra (hér á eftir nefnd
„nefndin“) sem skal vinna þau verk sem kveðið er á um hér að
aftan.

2. Þegar samningur þessi öðlast gildi skulu tólf sérfræðingar skipa
nefndina. Eftir að sextíu aðilar hafa fullgilt samninginn eða gerst
aðilar að honum skal fjölgað í nefndinni um sex nefndarmenn sem
þýðir að heildarfjöldi nefndarmanna verður átján.

3. Nefndarmenn sitja í nefndinni á eigin forsendum sem
einstaklingar og skulu hafa þroskaða siðferðisvitund og
viðurkennda menntun og hæfi og reynslu á því sviði sem samningur
þessi fjallar um. Óskað er eftir því að aðildarríkin taki eðlilegt tillit
til ákvæða 3. mgr. 4. gr. samnings þessa þegar þau tilnefna
frambjóðendur sína.

4. Aðildarríkin kjósa nefndarmenn að teknu tilliti til jafnrar
dreifingar milli heimshluta, þess að fulltrúar komi frá ólíkum
menningarþjóðfélögum og grunnréttarkerfum, til jafnrar þátttöku
kynjanna og þátttöku fatlaðra sérfræðinga.

5. Nefndarmenn skulu kjörnir í leynilegri atkvæðagreiðslu af lista
einstaklinga, sem aðildarríkin tilnefna úr hópi þegna sinna, þegar
fundir þings aðildarríkjanna fara fram. Á þeim fundum, sem eru
ákvörðunarbærir eigi tveir þriðju aðildarríkjanna þar fulltrúa, skulu
þeir einstaklingar sem eru kjörnir til setu í nefndinni vera þeir sem
hljóta flest atkvæði og hreinan meirihluta atkvæða fulltrúa
aðildarríkjanna sem eru viðstaddir og greiða atkvæði.

6. Halda ber fyrstu kosningu eigi síðar en sex mánuðum eftir þann
dag þegar samningur þessi öðlast gildi. Aðalframkvæmdastjóri
Sameinuðu þjóðanna skal senda aðildarríkjunum bréf, með eigi
skemmri fyrirvara en fjórum mánuðum fyrir þann dag þegar sérhver
kosning skal fara fram, og óska eftir tilnefningum þeirra innan
tveggja mánaða. Aðalframkvæmdastjórinn tekur því næst saman
skrá í stafrófsröð um alla einstaklinga sem þannig eru tilnefndir, og
gefur til kynna hvaða aðildarríki tilnefndi þá, og sendir að svo búnu
skrána þeim ríkjum sem eru aðilar að samningi þessum.

7. Kjörtímabil nefndarmanna er fjögur ár. Heimilt er að endurkjósa
þá einu sinni. Engu að síður skal kjörtímabili sex þeirra
nefndarmanna sem kosnir eru í fyrstu kosningu ljúka að tveimur
árum liðnum; strax að lokinni fyrstu kosningu skal fundarstjóri, á
fundi þeim er um getur í 5. mgr. þessarar greinar, velja nöfn
fyrrnefndra sex nefndarmanna með hlutkesti.

8. Kjör hinna sex viðbótarnefndarmanna skal fara fram þegar
reglubundnar kosningar fara fram í samræmi við viðeigandi ákvæði
þessarar greinar.

9. Falli nefndarmaður frá eða segi af sér eða lýsi því yfir að hann
geti ekki, af einhverri annarri ástæðu, gegnt skyldum sínum skal
aðildarríkið, sem tilnefndi hann, skipa annan sérfræðing, sem hefur
menntun og hæfi og uppfyllir þær kröfur er um getur í viðeigandi
ákvæðum þessarar greinar, til þess að starfa í nefndinni út
kjörtímabilið.

10. Nefndin setur sér starfsreglur.

11. Aðalframkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna skal útvega
nauðsynlega starfsmenn og aðstöðu til þess að nefndin geti sinnt
störfum sínum með skilvirkum hætti samkvæmt samningi þessum
og boða til fyrsta fundar hennar.

12. Þeir sem sitja í nefndinni, sem er komið á fót samkvæmt
samningi þessum, skulu, með samþykki allsherjarþings Sameinuðu
þjóðanna, þiggja laun úr sjóðum Sameinuðu þjóðanna samkvæmt
þeim skilmálum og skilyrðum sem allsherjarþingið kann að ákveða,
að teknu tilliti til mikilvægis þeirra ábyrgðarstarfa sem nefndin
sinnir.

13. Nefndarmönnum ber réttur til aðstöðu, forréttinda og friðhelgi
sérfræðinga sem reka erindi Sameinuðu þjóðanna, eins og mælt er
fyrir um í viðeigandi hlutum samningsins um réttindi og friðhelgi
Sameinuðu þjóðanna.

35. gr.
Skýrslugjöf aðildarríkjanna.
1. Sérhvert aðildarríki skal senda nefndinni, fyrir milligöngu
aðalframkvæmdastjóra Sameinuðu þjóðanna, ítarlega skýrslu um
ráðstafanir, sem hafa verið gerðar í því skyni að efna skuldbindingar
þess samkvæmt samningi þessum, og um framfarir, sem hafa orðið
á því sviði, innan tveggja ára frá því að samningur þessi öðlast gildi
gagnvart hlutaðeigandi aðildarríki.

2. Eftir það skulu aðildarríkin senda skýrslur sínar eigi sjaldnar en á
fjögurra ára fresti og oftar fari nefndin fram á það.

3. Nefndin skal fastsetja leiðbeiningar um efni skýrslnanna.

4. Aðildarríki, sem hefur sent nefndinni ítarlega frumskýrslu, þarf
ekki að endurtaka áður veittar upplýsingar í skýrslum sem á eftir
fara. Óskað er eftir því, þegar aðildarríkin undirbúa skýrslur til
nefndarinnar, að þau geri það með opnum og gagnsæum hætti og
taki eðlilegt tillit til ákvæðisins í 3. mgr. 4. gr. samnings þessa.

5. Í skýrslunum geta komið fram þættir og erfiðleikar sem hafa
áhrif á það hversu vel miðar að efna skuldbindingar samkvæmt
samningi þessum.

36. gr.
Umfjöllun um skýrslur.
1. Nefndin skal fjalla um sérhverja skýrslu og gera þær tillögur og
leggja fram þau almennu tilmæli sem hún telur við eiga og senda
hlutaðeigandi aðildarríki. Aðildarríkið getur svarað með því að láta
nefndinni í té þær upplýsingar sem það kýs. Nefndin getur óskað
eftir frekari upplýsingum frá aðildarríkjunum sem varða
framkvæmd samnings þessa.

2. Dragist verulega á langinn að aðildarríki sendi skýrslu sína getur
nefndin tilkynnt hlutaðeigandi aðildarríki um að nauðsynlegt sé að
kanna framkvæmd samnings þessa í því aðildarríki, á grundvelli
áreiðanlegra upplýsinga sem nefndin hefur aðgang að, hafi
viðkomandi skýrsla ekki verið send innan þriggja mánaða frá
tilkynningunni. Nefndin skal bjóða hlutaðeigandi aðildarríki að taka
þátt í fyrrnefndri könnun. Bregðist aðildarríkið við með því að
senda viðkomandi skýrslu gilda ákvæði 1. mgr. þessarar greinar.

3. Aðalframkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna skal gera öllum
aðildarríkjunum kleift að nálgast skýrslurnar.

4. Aðildarríkin skulu gera almenningi í eigin löndum auðvelt um
vik að nálgast skýrslur sínar og greiða fyrir aðgangi að þeim
tillögum og tilmælum sem varða þessar skýrslur.

5. Nefndin skal senda sérstofnunum Sameinuðu þjóðanna, ásamt
sjóðum og áætlunum á þeirra vegum, og öðrum bærum stofnunum
skýrslur frá aðildarríkjunum, eftir því sem hún telur við eiga, í því
skyni að taka fyrir beiðni um eða vísbendingu um þörf fyrir
tæknilega ráðgjöf eða aðstoð, sem þar kemur fram, ásamt
athugasemdum nefndarinnar og tilmælum, ef um þau er að ræða,
viðvíkjandi þessum beiðnum eða vísbendingum.

37. gr.
Samvinna milli aðildarríkjanna og nefndarinnar.
1. Sérhvert aðildarríki skal vinna með nefndinni og aðstoða
nefndarmenn við að uppfylla skyldur sínar eftir því umboði sem
þeim er veitt.

2. Nefndin skal, í samskiptum sínum við aðildarríkin, taka eðlilegt
tillit til leiða og aðferða við að auka getu innanlands til þess að
framkvæma samning þennan, m.a. í gegnum alþjóðlegt samstarf.

38. gr.
Tengsl nefndarinnar við aðrar stofnanir.
Í því skyni að greiða fyrir árangursríkri framkvæmd samnings þessa
og að stuðla að samvinnu þjóða í milli á því sviði sem hann fjallar
um:
a) skulu sérstofnanir Sameinuðu þjóðanna og aðrar stofnanir þeirra
hafa rétt til þess að eiga fyrirsvar þegar fjallað er um framkvæmd
þeirra ákvæða samnings þessa sem falla undir þann málaflokk sem
þær sinna. Nefndin getur óskað eftir því við sérstofnanirnar og aðrar
bærar stofnanir, eftir því sem hún telur við hæfi, að þær láti í ljós
sérfræðiálit um framkvæmd samningsins innan þeirra sviða sem
falla undir málaflokka hverrar um sig. Nefndin getur óskað eftir því
við sérstofnanir og aðrar bærar stofnanir að þær leggi fram skýrslur
um framkvæmd samningsins innan þeirra sviða sem falla undir
starfsemi þeirra.

b) Þegar nefndin uppfyllir skyldur sínar eftir umboði sínu skal hún
hafa samráð, eftir því sem við á, við aðrar hlutaðeigandi stofnanir,
sem er komið á fót samkvæmt alþjóðasamningum um mannréttindi,
í því skyni að tryggja samsvörun leiðbeininga, tillagna og almennra
tilmæla hverrar um sig viðvíkjandi skýrslugerð og að forðast
tvíverknað og skörun í störfum þeirra.

39. gr.
Skýrsla nefndarinnar.
Nefndin skal gefa allsherjarþinginu og efnahags- og
félagsmálaráðinu skýrslu um starfsemi sína og getur lagt fram
tillögur og almenn tilmæli byggð á könnun skýrslna og upplýsinga
frá aðildarríkjunum. Slíkar tillögur og almenn tilmæli ber að fella
inn í skýrslu nefndarinnar ásamt athugasemdum frá
aðildarríkjunum, ef um þau er að ræða.

40. gr.
Þing aðildarríkjanna.
1. Fulltrúar aðildarríkjanna skulu hittast reglulega á þingi
aðildarríkjanna í því skyni að fjalla um öll mál er varða framkvæmd
samnings þessa.

2. Aðalframkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna skal kalla saman
þing aðildarríkjanna eigi síðar en sex mánuðum eftir að samningur
þessi öðlast gildi. Aðalframkvæmdastjórinn boðar til funda annað
hvert ár eftir það eða eins oft og þing aðildarríkjanna ákveður.

41. gr.
Vörsluaðili.
Aðalframkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna skal vera vörsluaðili
samnings þessa.

42. gr.
Undirritun.
Samningur þessi skal liggja frammi til undirritunar af hálfu allra
ríkja og svæðisstofnana um samvinnu í aðalstöðvum Sameinuðu
þjóðanna í New York frá 30. mars 2007 að telja.

43. gr.
Samþykki fyrir því að vera bundinn af samningi þessum.
Samningur þessi er með fyrirvara um fullgildingu undirritunarríkja
og formlega staðfestingu svæðisstofnana um samvinnu sem
undirrita hann. Samningurinn skal liggja frammi til aðildar af hálfu
sérhvers ríkis eða svæðisstofnunar um samvinnu sem ekki hefur
undirritað hann.

44. gr.
Svæðisstofnanir um samvinnu.
1. „Svæðisstofnun um samvinnu“ merkir stofnun sem fullvalda ríki
á tilteknu svæði koma á fót og hefur vald, sem aðildarríki hennar
fela henni, til þess að fara með málefni sem samningur þessi fjallar
um. Svæðisstofnanir um samvinnu skulu greina, í skjölum sínum
um formlega staðfestingu eða aðild, frá valdmörkum sínum með
tilliti til mála sem samningur þessi fjallar um.
Þær skulu síðar meir tilkynna vörsluaðila um hverja þá breytingu
sem verða kann á valdmörkum þeirra og skiptir máli.

2. Vísanir til „aðildarríkja“ í samningi þessum eiga við fyrrnefndar
stofnanir eins langt og valdsvið þeirra nær.

3. Að því er varðar 1. mgr. 45. gr. og 2. og 3. mgr. 47. gr. samnings
þessa skal eigi telja með skjöl sem svæðisstofnun um samvinnu
afhendir til vörslu.

4. Svæðisstofnanir um samvinnu geta, í málum sem eru á valdsviði
þeirra, neytt atkvæðisréttar á þingi aðildarríkja með sama fjölda
atkvæða og fjöldi aðildarríkja þeirra, sem eru aðilar að samningi
þessum, segir til um. Slík stofnun skal ekki neyta atkvæðisréttar
síns ef eitthvert aðildarríki hennar neytir atkvæðisréttar síns og
öfugt.

45. gr.
Gildistaka.
1. Samningur þessi öðlast gildi á þrítugasta degi eftir að tuttugasta
skjalið um fullgildingu eða aðild hefur verið afhent til vörslu.

2. Gagnvart sérhverju ríki eða svæðisstofnun um samvinnu, sem
fullgildir samning þennan, staðfestir hann formlega eða gerist aðili
að honum eftir afhendingu tuttugasta skjalsins um slíka athöfn til
vörslu, skal samningurinn öðlast gildi á þrítugasta degi eftir að
hlutaðeigandi ríki eða slík stofnun hefur afhent viðkomandi skjal
sitt til vörslu.

46. gr.
Fyrirvarar.
1. Óheimilt er að gera fyrirvara sem eru í ósamræmi við markmið
og tilgang samnings þessa.

2. Heimilt er að draga fyrirvara til baka hvenær sem er.

47. gr.
Breytingar.
1. Sérhvert aðildarríki getur lagt fram breytingartillögu við samning
þennan og sent aðalframkvæmdastjóra Sameinuðu þjóðanna.
Aðalframkvæmdastjórinn skal senda aðildarríkjunum allar
breytingartillögur, ásamt beiðni um að sér verði tilkynnt hvort þau
séu því meðmælt að haldið verði þing aðildarríkja í því skyni að
fjalla um þær og afgreiða. Komi í ljós, innan fjögurra mánaða frá
því að aðalframkvæmdastjórinn sendir fyrrnefndar tillögur, að
minnst þriðjungur aðildarríkjanna sé meðmæltur þinghaldi skal
aðalframkvæmdastjórinn kalla þingið saman á vegum Sameinuðu
þjóðanna. Aðalframkvæmdastjórinn skal senda allsherjarþingi
Sameinuðu þjóðanna sérhverja breytingartillögu, sem er samþykkt
með tveimur þriðju hluta atkvæða fulltrúa þeirra aðildarríkja sem
eru viðstaddir og greiða atkvæði, til samþykktar og í framhaldi af
því öllum aðildarríkjum til staðfestingar.

2. Breyting, sem er tekin upp og samþykkt í samræmi við 1. mgr.
þessarar greinar, öðlast gildi á þrítugasta degi eftir að fjöldi skjala
um staðfestingu, sem hafa verið afhent til vörslu, jafngildir fjölda
samningsríkja að tveimur þriðju þann dag þegar breytingin er
samþykkt. Eftir það öðlast breytingin gildi gagnvart hvaða
aðildarríki sem er á þrítugasta degi eftir að það afhendir skjal sitt
um staðfestingu til vörslu. Breyting er aðeins bindandi fyrir þau
aðildarríki sem hafa staðfest hana.

3. Breyting, sem er tekin upp og samþykkt í samræmi við 1. mgr.
þessarar greinar og varðar 34., 38., 39. og 40. gr. einvörðungu, skal,
ákveði þing samningsaðila það einróma, öðlast gildi gagnvart öllum
aðildarríkjum á þrítugasta degi eftir að fjöldi skjala um staðfestingu,
sem hafa verið afhent til vörslu, jafngildir fjölda aðildarríkja að
tveimur þriðju þann dag þegar breytingin er samþykkt.

48. gr.
Úrsögn.
Aðildarríki getur sagt sig frá samningi þessum með skriflegri
tilkynningu til aðalframkvæmdastjóra Sameinuðu þjóðanna.
Úrsögnin tekur gildi einu ári eftir þann dag þegar
aðalframkvæmdastjórinn veitir tilkynningunni viðtöku.

49. gr.
Aðgengilegt snið.
Texti samnings þessa skal liggja frammi í aðgengilegu sniði.

50. gr.
Gildir textar.
Textar samnings þessa á arabísku, ensku, frönsku, kínversku,
rússnesku og spænsku eru jafngildir.
ÞESSU TIL STAÐFESTU hafa undirritaðir fulltrúar, sem til þess
hafa fullt umboð ríkisstjórna sinna, undirritað samning þennan.

 

---